सेवेच्या चार वाटा

होय. शिक्षण हक्क कायदा (२००९) सहा ते चौदा वयाच्या प्रत्येक मुलासाठी शाळा उपलब्ध करून देण्याची जबाबदारी शासनावर टाकतो; पालकांनी आपल्या मुलांना स्वतः शिकवण्यास तो मनाई करत नाही, आणि केंद्रीय शिक्षण मंत्रालयानेही तसं स्पष्ट केलं आहे. आज हजारो भारतीय कुटुंबं होमस्कूलिंग करतात, आणि शाळेबाहेर शिकणाऱ्यांना मान्यताप्राप्त प्रमाणपत्रं मिळावीत यासाठीच भारत सरकारचं राष्ट्रीय मुक्त विद्यालयी शिक्षण संस्थान (NIOS) हे मंडळ अस्तित्वात आहे.

मुक्त विद्यालयाद्वारे. NIOS ची माध्यमिक परीक्षा (दहावीच्या समकक्ष) आणि उच्च माध्यमिक परीक्षा (बारावीच्या समकक्ष) पुढील शिक्षणासाठी आणि नोकरीसाठी संपूर्ण भारतात मान्य आहेत. विद्यार्थी थेट नोंदणी करतो, स्वतःच्या गतीने अभ्यास करतो, आणि तयारी झाली की परीक्षा देतो. महाराष्ट्राचंही स्वतःचं मुक्त विद्यालय मंडळ आहे. आमच्या संस्थापकांच्या मुलांनी हीच वाट घेतली; ती समजून घ्यायला आम्ही कुटुंबांना मदत करतो.

NIOS किमान वय मागतं — प्रवेशाच्या वेळी माध्यमिकसाठी साधारण चौदा, उच्च माध्यमिकसाठी पंधरा — आणि कमाल वयाची मर्यादा नाही. लहान मुलांसाठी NIOS चा मुक्त मूलभूत शिक्षण (OBE) कार्यक्रम आहे, ज्याचे स्तर साधारण तिसरी, पाचवी आणि आठवीशी जुळतात. प्रत्यक्षात बहुतेक होमस्कूलिंग कुटुंबं घाई करत नाहीत: परीक्षा हे मूल तयार झाल्यावर उघडणारं दार आहे, शर्यतीची अंतिम रेषा नाही.

नाही. मुलाच्या स्वतःच्या भाषेतून शिकणं हा तोटा नाही — तोच पाया आहे. आमचं केंद्र मूल जी भाषा घेऊन येतं त्या भाषेत काम करतं. प्रमाणपत्रांसाठी NIOS मध्ये मराठी हा भाषाविषय आहे आणि अनेक भारतीय भाषांमधून परीक्षा देता येते; मुलाला साजेसे विषय आणि माध्यम निवडायला आम्ही कुटुंबांना मदत करतो. गोंडी आणि माडियासाठी परीक्षा मंडळ नाही — पण आम्ही आहोत: इथे त्या बोलल्या जातात, गायल्या जातात आणि त्यांना मान दिला जातो.

मुलं सरळ रेषेत शिकत नाहीत, आणि «मागे» हे आपण न निवडलेल्या शर्यतीचं मोजमाप आहे. उशिरा वाचायला शिकलेलं पण वाचनावर प्रेम करणारं मूल, किंवा कुटुंब विकत असलेल्या वनोपजावरून अंकगणित शिकणारी मुलगी — ती मागे नाही; ती कायम टिकेल अशा रीतीने शिकते आहे. मुलाला परीक्षेची तयारी करायची असेल, तेव्हा वर्ष-दोन वर्षांचा नेटका अभ्यास सहसा पुरतो; आमच्या संस्थापकांनी हे आपल्या मुलांमध्ये स्वतः पाहिलं आहे.

जागा मिळाल्यावर मुलं नेहमी जे करत आली तेच: शोधणं, विचारणं, घडवणं, खेळणं, मदत करणं. एखाद्या दिवसात वारली चित्रकला असेल, फुटबॉलचा सामना, बुद्धिबळाचा डाव, नदीचा रंग का बदलतो हा प्रश्न, झाडा-झाडाचं नाव ठाऊक असलेल्या आजीसोबतचा तास. जाणती माणसं — कलाकार, डॉक्टर, शेतकरी, कराटे शिक्षक — आम्ही मुलांपर्यंत आणतो, आणि पुढचं काम मुलाची जिज्ञासा करते. वाचन, लेखन आणि अंक या साऱ्याच्या आतूनच येतात — त्याच्याऐवजी नाही.

आमच्या केंद्रात, गावात, उन्हाळी शिबिरात, फुटबॉलच्या मैदानावर. शाळेबाहेर शिकणारी मुलं क्वचितच एकटी असतात; ती एका वयाऐवजी अनेक वयांच्या माणसांमध्ये असतात, इतकंच. अनेक कुटुंबांना दिसतं की त्यांची मुलं मोठ्यांशी आणि लहानग्यांशी अधिक सहज वागतात.

होय. पालकाचं काम सगळं ठाऊक असणं नव्हे; मुलाला कशाची उत्सुकता आहे हे टिपणं आणि ती भागवणारी माणसं व जागा शोधणं हे आहे. त्यासाठीच तर फाउंडेशन आहे. आम्हाला माहीत असलेल्या सर्वांत हुशार शिकणाऱ्यांपैकी काहींचे पालक कधी शाळा पुरी करू शकले नाहीत.

फाउंडेशनसोबत शिकणं मोफत आहे — शुल्क नाही, प्रवेश परीक्षा नाही, वयाची अट नाही. पुढे एखाद्या कुटुंबाने NIOS मध्ये नोंदणी करायचं ठरवलं, तर प्रत्येक स्तरासाठी काही हजार रुपयांचं परीक्षा शुल्क असतं — अनुसूचित जमातीच्या विद्यार्थ्यांना आणि मुलींना त्यात सवलत आहे; अर्ज भरायला आम्ही कुटुंबांना मदत करतो.

या आणि पाहा. आम्ही उघडे असू त्या कोणत्याही दिवशी मुलाला घेऊन आलापल्लीला या, किंवा आम्हाला लिहा. काही सही करायचं नाही, काही सिद्ध करायचं नाही. तुमचं मूल जिज्ञासू आहे — एवढं पुरे.