डॉ. किशोर नैताम
१७ सप्टेंबर १९७६ – १५ ऑक्टोबर २०२३
डॉक्टर. आयुष्यभराचा विद्यार्थी. जंगलाचा मुलगा.
प्रत्येक मुलाला आनंदी बालपण, आणि आदिवासींना समान, सन्मानाची वागणूक — हे त्यांचं स्वप्न होतं.
— डॉ. सुमती नैताम यांच्या संस्थापकीय मनोगतातून
पाच प्रकरणं
जंगलात जन्म
१७ सप्टेंबर रोजी गडचिरोलीच्या दुर्गम आदिवासी गावात जन्म — वडील वनरक्षक, आई गृहिणी. आजी मेणकाबाईंकडून जंगलाच्या वाटा शिकले — आयुष्यभर टिकलेलं नातं, आणि शिकणंही.
शाळा, मग नागपूर
गावची जिल्हा परिषद शाळा आणि राजे धर्मराव हायस्कूल ते नागपूरचं श्री आयुर्वेदिक महाविद्यालय — तिथे BAMS पूर्ण केलं; जिथे गेले तिथे जिवलग मित्र जोडले.
मानद सेवेची वर्षं
सेवेसाठी घरी परतले. पाच वर्षं जिल्ह्याच्या सर्वांत कठीण ठिकाणी मानद वैद्यकीय अधिकारी — बिनागुंडा, लाहेरी, सेवारी, कमलापूर, कासनसूर — रस्ता बंद असे तेव्हा दोन डोंगर ओलांडून चाळीस किलोमीटरची पायपीट.
डॉ. सुमती
मोर्शीच्या रुग्णालयात त्यांची भेट झाली डॉ. सुमतींशी — स्त्रीरोगतज्ज्ञ आणि सहकारी. ६ मे २००७ रोजी नागपुरात विवाह, आणि दोघांनी मिळून गडचिरोलीची सर्वांत दुर्गम ठिकाणं निवडली.
स्वप्नाचं फाउंडेशन होतं
१५ ऑक्टोबर २०२३ रोजी डॉ. किशोर हे जग सोडून गेले. बरोबर एका वर्षाने, १५ ऑक्टोबर २०२४ रोजी, डॉ. किशोर नैताम फाउंडेशनचा जन्म झाला — त्यांचं स्वप्न खरं करण्याच्या एकमेव हेतूने.
स्मरण, आणि पुढचं पाऊल
एप्रिलमध्ये आलापल्लीत स्मारक अर्धपुतळ्याची स्थापना; मे महिन्यात फाउंडेशनचं पहिलं उन्हाळी शिबिर सहा ते चौदा वयाच्या मुलांसाठी खुलं झालं.
जंगलात जन्म
डॉ. किशोर नैताम यांचा जन्म १७ सप्टेंबर १९७६ रोजी महाराष्ट्राच्या गडचिरोली जिल्ह्यातील एका दुर्गम आदिवासी गावात, साध्या कुटुंबात झाला. वडील श्री. रावजी बोड्डाजी नैताम वनरक्षक होते; आई गृहिणी होती.
त्यांचं बालपण घडवलं ते आजीने — आईची आई मेणकाबाई मेश्राम यांनी. दोघं मिळून जंगलात जात आणि जंगल जे देईल ते गोळा करत — अळिंबी, वास्ते, भाज्या, फळं, मासे, सरपण; समाजाच्या पारंपरिक वनफेऱ्यांमध्येही ते सामील होत. आजीकडून ते जगण्याची कौशल्यं आणि रानात तगून राहण्याच्या युक्त्या शिकले. ते नातं आयुष्यभराचं होतं — आणि ते शिकणंही.
शाळा, मग नागपूर
गावच्या जिल्हा परिषद शाळेतील आणि राजे धर्मराव हायस्कूलमधील शिक्षणानंतर ते वैद्यकीय शिक्षणासाठी नागपूरला गेले आणि श्री आयुर्वेदिक महाविद्यालयातून BAMS पूर्ण केलं. शाळेत आणि महाविद्यालयातही त्यांच्या गोड, सत्यप्रिय आणि सर्वांना सामावून घेणाऱ्या स्वभावाने जिवलग मित्रांचं मोठं वर्तुळ जोडलं.
मानद सेवेची वर्षं
पदवी घेऊन ते गडचिरोलीतल्या आपल्या गावी परतले — भारतातल्या सर्वांत खडतर जिल्ह्यांपैकी एक — आपल्या माणसांची सेवा करायला. चांगल्या मोबदल्याचं काम दुर्मीळ होतं, म्हणून त्यांनी बिनागुंडा या अतिदुर्गम गावात मानद डॉक्टर म्हणून सेवा दिली — डोंगरमाथ्यावरचं गाव, जिथे वर्षातले फक्त दोन महिने रस्त्याने पोहोचता येतं.
उरलेलं वर्षभर डॉ. किशोर चाळीस किलोमीटर चालत, दोन डोंगर ओलांडून आपल्या रुग्णांपर्यंत पोहोचत.
पाच वर्षं त्यांनी जिल्ह्याच्या सर्वांत कठीण ठिकाणी — बिनागुंडा, लाहेरी, सेवारी, कमलापूर, कासनसूर — मानद वैद्यकीय अधिकारी म्हणून सेवा दिली; पुढे त्यांना मोर्शी (अमरावती) येथील उपजिल्हा रुग्णालयात वैद्यकीय अधिकारी म्हणून नियुक्ती मिळाली.
डॉ. सुमती
तिथेच त्यांची भेट झाली डॉ. सुमतींशी — त्याच रुग्णालयातील स्त्रीरोगतज्ज्ञ आणि सहकारी. दोघं लवकर आणि खोल प्रेमात पडले — जणू दोघंही एकमेकांची कधीपासून वाटच पाहत होते. दोन्ही कुटुंबांचा तीव्र विरोध असूनही ६ मे २००७ रोजी नागपुरात, मोजक्या जिवलग मित्रांच्या आणि सहकाऱ्यांच्या साक्षीने, त्यांचा विवाह झाला.
लग्नानंतर दोघांनी आपल्या गडचिरोलीला परतण्याचा निर्णय घेतला. जिल्ह्याच्या सर्वांत दुर्गम ठिकाणच्या शासकीय रुग्णालयांमध्ये दोघांनी सेवा दिली — एटापल्ली, अहेरी आणि त्यापलीकडेही. घोटसूरसारख्या गावांत — जिथे शेवटच्या आठ किलोमीटरला रस्ताच नव्हता — आणि कासनसूर, पेरमिली, बुर्गी, वेलगूर इथे डॉ. किशोर वैद्यकीय अधिकारी होते.
नेमणूक जिथे असेल तिथे, आपल्या सेवेतल्या शेवटच्या माणसापर्यंत वैद्यकीय मदत पोहोचवण्यासाठी ते झटले; आदिवासी कुटुंबांमध्ये आरोग्य, स्वच्छता आणि पोषणाबद्दल जागरूकता पसरवली. गडचिरोलीतील प्रत्येक समुदायाशी ते बोलू शकत — जिल्ह्याच्या गोंडी आणि माडिया या दोन्ही प्रमुख आदिवासी भाषांमध्ये अस्खलित, शिवाय मराठी, हिंदी आणि तेलुगूही. डॉक्टर आणि जाणता माणूस म्हणून, आपल्या माणसांची सेवा आणि शिक्षणासाठी त्यांनी स्वतःजवळचं सारं दिलं.
स्वप्नाचं फाउंडेशन होतं
१५ ऑक्टोबर २०२३ रोजी डॉ. किशोर नैताम हे जग सोडून गेले — आपलं स्वप्न मागे ठेवून: प्रत्येक मुलाला आनंदी बालपण, आणि आदिवासींना समान, सन्मानाची वागणूक.
बरोबर एका वर्षाने, १५ ऑक्टोबर २०२४ रोजी, डॉ. किशोर नैताम फाउंडेशनचा जन्म झाला — ते स्वप्न खरं करण्याच्या एकमेव हेतूने.
१४ एप्रिल २०२५ रोजी आलापल्लीत डॉ. किशोर नैताम यांच्या अर्धपुतळ्याची स्थापना झाली — त्यांच्या सेवेचं आणि समर्पणाचं स्मारक; कुटुंब, मित्र आणि त्यांनी सेवा दिलेल्या समाजासाठी चिरंतन प्रेरणा.
प्रिय मित्रास समर्पित
तो अजूनही देतो...सम्यक दृष्टि
— संतोष चिकाटे
तो मित्र...
ज्याच्या डोळ्यांत प्रकाश नव्हता,
तर दृष्टी होती.
ज्याच्या हसण्यात आनंद नव्हता,
तर स्वीकृती होती.
आणि ज्याच्या अंतरंगात मौन नव्हतं,
तर शब्दांच्या पलीकडचं समजणं होतं.
तो होता
असं म्हणणं अपुरं वाटतं —
कारण तो "असणं" शिकवून गेला.
आयुष्यात
कितीतरी माणसं भेटतात,
काही स्मृती होतात,
काही सावल्या होतात,
पण तो…
आठवण नव्हे, प्रेरणा झाला.
त्याचं दातृत्व
हातातून नाही,
तर मनातून वहायचं.
कधी क्षण देऊन,
कधी स्वतःच्या इच्छेला मुरड घालून
दुसऱ्याचं दुःख हलकं करायचं.
तो प्रश्न विचारी,
फक्त उत्तर मिळवण्यासाठी नव्हे,
तर माणूसच शोधण्यासाठी.
त्याच्या संवादात
समाजाचा चेहरा दिसायचा,
कधी एका गरीब मुलांच्या शिक्षणात,
कधी वृद्धांच्या तिरस्कृत एकांतात,
तर कधी
आपल्याच चुकांमध्ये
स्वतःला शोधण्यात.
त्याला ‘बुद्ध’ आवडायचा,
कारण तोही मौनात बोलायचा,
नीती सांगायचा…
आणि अंतःकरण हलवायचा.
आज तो नाही,
पण त्याचं नाहिसं होणं
हा फक्त भास आहे.
कारण
माणूस शरीरात नसला तरी
तो विचारांमध्ये चालत राहतो,
कृतीतून बोलत राहतो,
नि प्रेरणेतून "देत" राहतो.
माझ्यासाठी तो
फक्त एक मित्र नव्हता,
तो होता
एक चालतं विचारसत्र,
एक शांत आक्रोश,
एक स्पर्श जो सावरतो…
अन मागेही उभा राहतो.
तो निघून गेला,
पण गेल्यावरच
त्याचं "असणं"
माझ्यात अधिक गहिरं झालं...
आणि म्हणूनच
आजही वाटतं —
तो अजूनही देतो...
शब्दांत, स्पर्शात, नि शांततेच्या अर्थात.....सम्यक दृष्टि
क्षण
त्यांचं कार्य पुढे न्या
सहभागी व्हा